Doğal gaz, en temiz fosil yakıt olarak İran’ın enerji güvenliğinin belkemiğini oluşturur; ekonomik büyümeye, toplumsal refaha ve daha temiz havaya güçlü katkı sunmuştur. Bu başvuru yazısı, İran genelinde gaz arzının tarihsel seyrini ve endüstriyel dönüşümünü, alevlerin mecburen yakıldığı dönemlerden bugünün akıllı sistemlerine kadar izler.
Sönen Alevler Dönemi (1960’lardan önce / HŞ 1340 öncesi)
Doğal gaz ticari değer kazanmadan önce, petrol eşlik gazının çoğu meşalelerde yakılıyor veya atmosfere salınıyordu. İletim teknolojisi ve pazar eksikliği, ileride enerji dönüşümünün temelini atacak bir kaynağın israfına yol açtı.
1960’lar (HŞ 1340’lar): İlk Kıvılcımlar ve Öncü Projeler
- Gachsaran–Marvdasht hattı (215 km): Gaz, kimyasal gübre üretimi için taşındı; doğal gazın ilk sanayi kullanımı.
- Bidboland–SSCB ana hattı (1.100 km): Huzistan, Fars, İsfahan, Kum ve Tahran’dan geçerek hat güzergâhındaki kentlere gaz sağladı ve takas tipi ihracatı başlattı.
1970’ler (HŞ 1350’ler): Sanayinin Pekişmesi ve İhracata Geçiş
- İran Ulusal Gaz Şirketi (1965 / HŞ 1344) kuruldu: Üretim–iletim–dağıtım merkezileşti.
- Khangiran sahası & Kum–Tahran hattı (110 km): Tahran sanayisinin gaza dönüşümü.
- Tahran/Naziabad konut pilotu: Başarılı deneme, Sa’dabad Sarayı ve Kuzey Tahran’ın gazlaştırmasına kapı açtı.
Tablo 1 – 1970’lerin sonuna kadar başlıca gaz projeleri
| Dönem | Proje | Uzunluk/Kapasite | Ana kazanım |
|---|---|---|---|
| HŞ 1342–1344 (1963–1965) | Gachsaran–Marvdasht hattı | 215 km, 10″ | İlk kimyasal gübre tesisine besleme |
| HŞ 1345–1349 (1966–1971) | Bidboland–SSCB ana hattı | 1.100 km, 42″ | Takas ihracatı başlar; 5 büyük kente gaz |
| HŞ 1350–1354 (1971–1976) | Khangiran + Kum–Tahran hattı | 110 km | Tahran sanayisinin gaza dönüşümü |
1980’ler (HŞ 1360’lar): Yeniden İnşa ve Enerjide Adalet
Devrim sonrası kırsal kalkınma öne çıktı. Şuseni ve Zameni köylerine (1980 / HŞ 1359) gaz verilmesi kırsal şebekelerin başlangıcı oldu. Savaş koşullarına rağmen yeni ana hatlar, rafineri ana planları ve kompresyon kapasitesi artışları sürdü.
1990’lar (HŞ 1370’ler): Mühendislikte Öz Yeterlilik ve Kentsel Hızlanma
Haritalama, sondaj ve uygulama tamamen yerli ekiplerce yürütüldü. Kompresör istasyonları Tahran ve İsfahan’ın şehir dokusuna girdi; ağır LPG tüpleri yerini duvar tipi gaz vanalarına bıraktı; hane tüketimi sıçradı, küçük sanayiler hızla gaza geçti.
2000’ler ve 2010’lar (HŞ 1380–1390’lar): Ülke Çapında Ağ
- Kentsel kapsama: ~%60’tan %98’e; 1.200+ şehir bağlandı.
- Kırsal kapsama: <%10’dan %88’e; 2021/22 (HŞ 1400) itibarıyla 34.000 köyde erişim.
- Güney Pars: 700+ milyon m³/gün üretimle ulusal arz ve ihracatın motoru.
- Yüksek basınç hatları: 42–56″ çaplarda binlerce km, CGS/TBS istasyonları ve ülke çapında SCADA omurgasıyla güvenilir dağıtım.
2020’ler (HŞ 1400’ler): Tam Bağlantı ve Akıllı İşletme Ufku
Öncelik bütçeleri, özellikle Sistan ve Beluçistan gibi dezavantajlı bölgelere yöneliyor. Meşale yakma, eşlik gazı toplama ile ikame ediliyor; akıllı sayaçlar ve otomatik regülatörler yaygınlaşıyor; yeni nesil katodik koruma güvenliği artırıyor.
Küresel Gaz Dengelerinde İran
Kanıtlanmış dünya rezervlerinin yaklaşık %17’si ( 32+ Tcm ) ile İran, Rusya’dan sonra ikinci sırada. Yıllık üretim 270 Bcm’i aşıyor. İhracat pazarları Türkiye, Irak, Ermenistan ve Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti; Türkmenistan ile swap düzenlemeleri bölgesel arz güvenliğini güçlendiriyor.
Temel Altyapı ve Teknolojiler
- Sınır aşan yüksek basınç için dikişsiz ve spiral kaynaklı çelik hatlar.
- Kentsel şebekelerde esneklik ve kimyasal dayanım için PE borular.
- Basınç düşürme ve çevrimiçi izleme için CGS/TBS istasyonları.
- Akıllı kontrol için SCADA, kaçak sensörleri ve basınç/sıcaklık veri kaydedicileri.
- Hat dışı bölgeler için CNG taşımacılığı ve LPG depolaması.
Tablo 2 – Kırsal gazlaştırma kapsamı (HŞ 1359–1404 / ~1980–2025 hedefi)
| Yıl (HŞ / Miladi yaklaşık) | Bağlı köy sayısı | Kırsal hane oranı |
|---|---|---|
| 1359 / ~1980–81 | 2 | ~%0 |
| 1375 / ~1996–97 | 1.250 | %12 |
| 1385 / ~2006–07 | 8.700 | %41 |
| 1395 / ~2016–17 | 26.000 | %76 |
| 1400 / ~2021–22 | 34.000 | %85 |
| 1404 (hedef) / ~2025–26 | 38.000+ | %95 |
İhracat ve Enerji Diplomasisi
2021’de ihracat hacminde %60 artış ve 2022’de değerinde %79 yükseliş, gazın dış ticaret dengesindeki rolünü vurgular. Irak ile beş yıllık sözleşmenin uzatılması ve 2030’a kadar Ermenistan’a ihracatın iki katına çıkarılması hedefi, İran’ın bölgesel pazar görünümünü güçlendirmektedir.
Sonuç
İran’ın gaz serüveni; israf eden meşalelerden, yaşamı dönüştüren ve sanayiye ivme kazandıran akıllı ve yaygın bir ağa evrilmiştir. Altyapı yatırımlarının sürmesi, mühendislik bilgisinin yerlileştirilmesi ve iç–bölgesel pazarların eşzamanlı geliştirilmesi; daha sürdürülebilir ve daha düşük karbonlu bir geleceğe işaret ediyor.
